عدالت در سینمای فرهادی؛ از اصلاحات تا گسست

در این اپیزود از پادکست باشگاه مشت‌زنی، خشایار و حسام بحث «مفهوم‌شناسی عدالت در سینمای ایران» را به عدالت در سینمای فرهادی و دورهٔ پس از دوم خرداد می‌رسانند: از فیلم‌هایی که به قانون‌گذار پیشنهاد می‌دادند تا سینمایی که می‌گوید همهٔ مشکل از قانون نیست.

هشدار: در این اپیزود از جزئیات و پایان چند فیلم صحبت می‌شود.

سینمای دوم خرداد و پیشنهاد به قانون‌گذار

خشایار می‌گوید با آغاز دولت اصلاحات در سال ۱۳۷۶، مجوز ساخت فیلم‌هایی داده شد که به برخی قوانین پایه اعتراض داشتند و به قانون‌گذار پیشنهاد می‌دادند. حسام نمونه‌هایی مثل «اتانازی»، «پر پرواز»، «من ترانه ۱۵ سال دارم» و «بوی کافور، عطر یاس» را می‌آورد و می‌گوید همهٔ این فیلم‌ها در قالب تفکر اصلاح‌طلبی‌اند: فرض بر این بود که قانون‌گذار نرم‌شدنی است. بعد جامعه و فیلم‌ساز متوجه شدند که این‌طور نیست. در ادامه، به گفتهٔ حسام، فرهادی طبقهٔ متوسط را کاوید و گفت همه‌چیز را نباید به گردن قانون انداخت، چون خودمان هم با دروغ‌هایمان یکدیگر را خراب می‌کنیم.

عدالت جنسیتی: میلانی و بنی‌اعتماد

خشایار تهمینه میلانی و رخشان بنی‌اعتماد را فیلم‌سازانی می‌داند که عدالت جنسیتی را به سینمای ایران آوردند. به باور او، برخی فیلم‌های موج نو، از جمله «قیصر»، با ابژه‌کردن زن به این عدالت لطمه زده بودند. او به نظریهٔ سیمون دوبووار در «جنس دوم» اشاره می‌کند و می‌گوید «دو زن» ورق را برمی‌گرداند. خشایار همچنین معتقد است میلانی بعدها در «تسویه‌حساب» به رویکردی ضدمرد رسید، و حسام با او هم‌نظر است.

فیلم‌سازان نسل پیشین در فضای تازه

به گفتهٔ خشایار، فضای بازتر چند فیلم‌ساز نسل پیشین را هم به کار برگرداند: بهمن فرمان‌آرا با «بوی کافور، عطر یاس»، مسعود کیمیایی با «اعتراض»، داریوش مهرجویی با «بانو» که از توقیف درآمد، و ناصر تقوایی با «کاغذ بی‌خط».

فرهادی و مفهوم گسست

خشایار فرهادی را تأثیرگذارترین فیلم‌ساز سینمای ایران می‌داند و «جدایی نادر از سیمین» را به نظر خودش با فاصله بهترین فیلم تاریخ این سینما. او «گسست» را مفهومی کلیدی در سینمای فرهادی می‌داند و در همین فیلم یک نما را شرح می‌دهد که در آن، با کمک قاب درگاه، چند لایهٔ جامعه در یک کادر دیده می‌شود. سپس این مفهوم را به عدالت گره می‌زند: چرا «جدایی نادر از سیمین» نمی‌تواند «جدایی سیمین از نادر» باشد؟ فیلم میان دو صحنهٔ دادگاه روایت می‌شود و به باور خشایار، با نشان‌دادن پیامدهای قانون در زندگی آدم‌ها، به قانون‌گذار پیشنهاد می‌دهد.

«دربارهٔ الی» و «چهارشنبه‌سوری»

حسام می‌پرسد این خوانش دربارهٔ «دربارهٔ الی» هم صدق می‌کند؟ خشایار پاسخ می‌دهد که آنجا گسست میان سنت و مدرنیته است و پرسش فیلم این است که شخصیت‌ها و ما دربارهٔ الی چه قضاوتی می‌کنیم، و عدالت به همین قضاوت گره می‌خورد. به گفتهٔ او «چهارشنبه‌سوری» هم همین مسیر را با شدتی کمتر می‌رود. حسام جمع‌بندی می‌کند که فرهادی بحث عدالت را از فلسفه بیرون آورد و عملی کرد، و خشایار این را می‌پذیرد.

دربارهٔ پادکست باشگاه مشت‌زنی

پادکست باشگاه مشت‌زنی (FC Podcast) پادکستی فارسی دربارهٔ فیلم و سینماست، بیشتر با تمرکز بر سینمای ایران و نگاهی هم به سینمای جهان. این پادکست از سال ۱۳۹۸ منتشر می‌شود.