فصل ششم · اپیزود ۳
انواع عدالت در سینمای ایران؛ انتقام، تقدیر، قانون
در این اپیزود خشایار و حسام انواع عدالت را در سینما بررسی می‌کنند: از قانون و انتقام تا تقدیر و کارما، با مثال‌هایی از سینمای ایران و جهان.
پخش در کست‌باکس
انواع عدالت در سینمای ایران؛ انتقام، تقدیر، قانون
در این اپیزود از پادکست باشگاه مشت‌زنی، خشایار و حسام بحث «مفهوم‌شناسی عدالت در سینمای ایران» را ادامه می‌دهند و این بار نقشه‌ای کلی‌تر از انواع عدالت در سینما می‌کشند: از عدالت اخروی و قانون تا انتقام، تقدیر، کارما و نگاه چپ، و اینکه هر کدام در فیلم‌های ایرانی و جهانی چگونه دیده می‌شود.
هشدار: در این اپیزود از پایان چند فیلم صحبت می‌شود.
انواع عدالت از نگاه خشایار
خشایار بحث را با چند طیف شروع می‌کند: عدالت دینی و رستاخیزی که در جهان پس از مرگ برقرار می‌شود؛ عدالت دنیوی که یا قانون اجرا می‌کند یا خود فرد حقش را می‌گیرد؛ نیرویی برتر مثل کارما که حق را به حق‌دار می‌رساند؛ نگاه تناسخی، که برای نمونه به فیلم «بهار، تابستان، پاییز، زمستان… و بهار» (کیم کی‌دوک) اشاره می‌کند؛ و عدالت چپ‌گرایانه، که «مثلث غم» را نمونهٔ آن می‌داند.
عدالت اصلاً چیست؟
حسام می‌گوید پرسش «عدالت چیست؟» پاسخ قطعی ندارد و به قدمت فلسفه سابقه دارد. به نظر او انتقام از قدیم بخشی جدایی‌ناپذیر از بحث فلسفی عدالت بوده و نظریه‌هایی مثل عدالت ترمیمی در دهه‌های اخیر آن را تعدیل کرده‌اند. اما در سینما معمولاً حرف این است که آنچه از کسی گرفته شده باید سر جایش برگردد.
عدالت در فیلم‌های ایرانی
- «خط ویژه»: نمونه‌ای از نگاه چپ‌گرایانه در کمدی ایرانی
- «شب قوزی» (فرخ غفاری) و «شطرنج باد» (محمدرضا اصلانی): عدالتی که نیرویی برتر اجرا می‌کند. خشایار این دو را به‌عنوان نگاهی در برابر «قیصر» و «صادق کرده» می‌گذارد.
- «اجاره‌نشین‌ها» (داریوش مهرجویی): عدالت از مسیر قانون
- «بمانی»: نگاهی تقدیری و محتاط
حقوق و سینما
حسام می‌گوید درام دادگاهی، مثل «۱۲ مرد خشمگین»، ذاتاً رویهٔ قانون را تأیید می‌کند. او «راشومون» را نمونه‌ای متفاوت می‌داند. به نظر حسام، فیلم‌های مهرجویی هم همیشه در برابر رویه‌های قانونی سر تعظیم فرود می‌آورند، و او فیلم‌های زن‌محور مهرجویی را، به‌ویژه «لیلا»، با شدت نقد می‌کند. خشایار همین رویکرد را اصلاح‌طلبانه می‌خواند: قانون را باید از درون و کم‌کم بهتر کرد.
اختلاف‌نظر دربارهٔ «عروس آتش»
خشایار «عروس آتش» (خسرو سینایی) را نمونه‌ای می‌آورد که به قانون‌گذار هشدار می‌دهد. حسام مخالف است و می‌گوید بازنمایی ستم با پیشنهاد راه‌حل فرق دارد. او «بدترین آدم جهان» (یواخیم تریر) را نمونهٔ فیلمی می‌داند که پای حرفش می‌ایستد.
عدالت در سینمای کره و جمع‌بندی حسام
حسام می‌گوید مسئلهٔ عدالت در سینمای کره صریح و فلسفی مطرح می‌شود، با نمونه‌هایی مثل «اولدبوی» (Oldboy)، «خاطرات یک قتل» و «انگل». به نظر او دربارهٔ عدالت یا باید در یک سر طیف ایستاد (مثل مسعود کیمیایی) یا در سر دیگر، و ایستادن در میانه به جایی نمی‌رسد. خشایار هم اضافه می‌کند که فیلم‌های اصغر فرهادی، مثل «دربارهٔ الی»، شبیه دادگاه‌اند.
در اپیزود بعدی، خشایار قصد دارد وارد بحث دورهٔ «دوم خرداد» شود.
دربارهٔ پادکست باشگاه مشت‌زنی
پادکست باشگاه مشت‌زنی (FC Podcast) پادکستی فارسی دربارهٔ فیلم و سینماست، بیشتر با تمرکز بر سینمای ایران و نگاهی هم به سینمای جهان. این پادکست از سال ۱۳۹۸ منتشر می‌شود.
